Penaltı Atışları Nasıl Uygulanır? Seri Penaltı Kuralları
Penaltı atışları, eleme maçlarında normal süre ve varsa uzatmalar berabere bittiğinde kazananı belirlemek için kullanılan, iki takımın sırayla penaltı noktasından vuruş yaptığı yöntemdir. Kural basittir: Her takım sırayla beş atış kullanır, daha fazla gol atan kazanır; eşitlik sürerse takımlar birer atışla “ani ölüm” usulüne geçer ve bir takım diğerinden fazla gol atana kadar devam edilir. Penaltı atışları maç süresinin bir parçası değildir; bu yüzden atılan goller oyuncuların gol istatistiğine eklenmez ve maç resmi kayıtlarda berabere bitmiş sayılır. Bu rehberde IFAB Oyun Kuralları’nın 10. maddesine göre seri penaltıların adım adım nasıl uygulandığını, hangi oyuncuların atış yapabileceğini, kart ve sakatlık durumlarını ve tarihe geçen penaltı serilerini bulacaksınız.
Kısaca: Penaltı atışlarında takımlar sırayla 5’er atış kullanır; eşitlik sürerse birer atışla devam edilir. Yalnızca maç sonunda sahada bulunan oyuncular atış yapabilir ve her oyuncu, takımındaki herkes bir kez vurmadan ikinci kez vuramaz.
Penaltı Atışları Nedir? Ne Zaman Uygulanır?
Seri penaltı atışları, yalnızca organizasyon kurallarının kazanan belirlenmesini zorunlu kıldığı maçlarda uygulanır. Kupa maçları, eleme turları ve turnuvaların final aşamaları bu kapsamdadır. Lig maçlarında beraberlik geçerli bir sonuç olduğu için penaltı atışları uygulanmaz. Bazı organizasyonlarda uzatma oynanmadan doğrudan penaltı atışlarına geçilir; bunun kararı da organizasyon kurallarına aittir.
Türkçede “penaltı atışları”, “seri penaltı” ve “penaltı vuruşları” ifadeleri aynı anlamda kullanılır. Kural metnindeki resmi adı “penaltı noktasından vuruşlar”dır. Maç içinde verilen tek bir penaltı ise farklı bir kavramdır; onun kurallarını penaltı kuralları rehberimizde anlattık.
Penaltı Atışları Nasıl Yapılır? Adım Adım
- Kale seçimi: Hakem, atışların hangi kaleye yapılacağını belirlemek için yazı tura atar. Güvenlik, zemin durumu ya da aydınlatma gibi nedenlerle hakem kaleyi doğrudan da seçebilir.
- İlk atış: Hakem ikinci kez yazı tura atar; kazanan takım ilk atışı kendisinin mi rakibin mi kullanacağına karar verir.
- Oyuncu sayısının eşitlenmesi: Maç sonunda sahada daha fazla oyuncusu olan takım, sayıyı rakibine eşitlemek için oyuncu sayısını azaltır ve atış yapmayacak oyuncuları hakeme bildirir.
- Atış sırası: Takımlar atış sırasını hakeme bildirmek zorunda değildir, ancak atış yapacak oyuncular sahada bulunan uygun oyunculardan seçilir.
- Atışlar: Takımlar sırayla birer atış kullanır. Atış yapan oyuncu ve iki kaleci dışındaki tüm uygun oyuncular orta yuvarlak içinde bekler; atış yapan takımın kalecisi ise ceza sahası dışında, kale çizgisi ile ceza sahası çizgisinin birleştiği noktada durur.
- Sonuç: Her iki takım beş atışını tamamlamadan, bir takım rakibinin kalan atışlarının tamamını kullansa bile yetişemeyeceği kadar gol farkı yakalarsa seri sona erer.
Her atışta top yalnızca bir kez vurulabilir. Top direkten ya da kaleciden dönerse atışı yapan oyuncu ona tekrar vuramaz. Atış; top durduğunda, oyun dışına çıktığında ya da hakem bir ihlal nedeniyle oyunu durdurduğunda tamamlanmış sayılır. Top kaleciye çarpıp, direğe çarpıp ya da yerden sekip kendiliğinden kaleye girerse gol geçerlidir.
Penaltı Atışları Kaç Tane? Eşitlik Bozulmazsa Ne Olur?
| Aşama | Kural |
|---|---|
| İlk 5 atış | Takımlar sırayla 5’er atış kullanır; erken fark oluşursa seri biter |
| 5 atış sonunda eşitlik | Ani ölüm: Takımlar birer atış kullanır, aynı sayıda atışta biri fazla gol atınca seri biter |
| Tüm oyuncular bir kez attıysa | Yeni tur başlar; aynı oyuncular yeniden atış yapabilir, sıranın aynı olması gerekmez |
| Kaleciler | Kaleciler de atış yapmaya uygun oyunculardır ve sırası geldiğinde vurur |
Ani ölüm bölümünde eşitlik bozulana kadar atışlar sürer; teorik olarak bir sınır yoktur. Bir takımın tüm uygun oyuncuları birer atış kullandıktan sonra ikinci tur başlar ve ilk turu tamamlamamış oyuncu kalmadığı sürece bir oyuncu ikinci kez vuramaz.
Penaltı Atışlarında Kart ve Sakatlık Durumları
Penaltı atışlarında kırmızı kart görülürse ne olur?
Penaltı atışları sırasında kırmızı kart gören oyuncu atışlardan çıkarılır ve atış yapamaz. Atışlar başladıktan sonra bir takımın oyuncu sayısı azalırsa, rakip takım oyuncu sayısını yeniden azaltmak zorunda değildir. Bir takımın oyuncu sayısı yediden aşağı düşse bile atışlar iptal edilmez.
Penaltı atışlarında sarı kart
Hakemin disiplin yetkisi penaltı atışları sırasında da sürer. Atış sırasında kurala aykırı aldatma yapan, hakeme itiraz eden ya da sportmenliğe aykırı davranan oyuncu sarı kart görebilir; ihraç edilen oyuncu atış yapamaz ve yerine kimse alınamaz. Maç içinde verilen ihtar ve uyarıların atış bölümüne nasıl yansıyacağı IFAB kural metninde ayrıca düzenlenir; tartışmalı bir durumda güncel kural metnine bakmak en doğrusudur.
Kaleci sakatlanırsa
Atışlar sırasında oyuna devam edemeyecek şekilde sakatlanan kaleci, takım değişiklik hakkını doldurmamışsa maç kadrosundaki bir yedek kaleciyle, ya da oyuncu sayısını eşitlemek için atışlardan çıkarılan bir oyuncuyla değiştirilebilir. Yerinden alınan kaleci atışlara yeniden katılamaz.
Penaltı atışlarında kalecinin kale çizgisinde durma kuralları maç içindeki penaltılarla aynıdır. Bu kuralların ayrıntısını kaleci kuralları sayfamızda bulabilirsiniz.
Penaltı Atışlarında Atılan Goller Sayılır mı?
Hayır. Penaltı atışları maçın kazananını belirlemenin bir yöntemidir, maç süresinin parçası değildir. Bu nedenle:
- Maç, resmi kayıtlarda normal süre ya da uzatma sonundaki skorla berabere bitmiş sayılır ve sonuç, örneğin “1-1 (penaltılarla 4-3)” şeklinde gösterilir.
- Penaltı atışlarında atılan goller oyuncunun kişisel gol sayısına eklenmez.
- Penaltı atışlarında yaşanan olaylar, disiplin açısından maç içindeki olaylarla aynı şekilde raporlanır.
Penaltı Atışlarının Tarihçesi ve Unutulmaz Seriler
Penaltı atışlarından önce eşitlik durumunda maçlar yeniden oynanıyor ya da kura çekiliyordu. IFAB, penaltı atışlarını 1970’te onayladı ve yöntem kısa sürede büyük turnuvalara yayıldı. 1976 Avrupa Şampiyonası finalinde Çekoslovakya, Batı Almanya’yı penaltılarla yendi; bu finalde Antonín Panenka’nın topu kalenin ortasına yumuşak bir vuruşla göndermesi, bugün hâlâ “Panenka penaltısı” olarak anılır. Dünya Kupası’ndaki ilk penaltı serisi 1982’de Batı Almanya ile Fransa arasındaki yarı finalde oynandı.
Dünya Kupası finallerinden üçü penaltılarla belirlendi: 1994’te Brezilya İtalya’yı, 2006’da İtalya Fransa’yı, 2022’de Arjantin Fransa’yı penaltılarla yendi. Türk futbolunda da unutulmaz seriler var: Galatasaray, 2000 UEFA Kupası finalinde Arsenal’i penaltı atışlarında 4-1 yenerek kupayı kazandı. A Milli Takım ise Euro 2008 çeyrek finalinde Hırvatistan’ı penaltılarla eleyerek yarı finale yükseldi.
IFAB, atış sırasının adaletini artırmak için 2010’ların sonunda “ABBA” adı verilen alternatif sırayı denedi; ancak bu yöntem kalıcı olarak benimsenmedi ve klasik sıralı atış düzeni devam ediyor.
Sık Sorulan Sorular
Penaltı atışları kaç tane?
Penaltı atışlarında her takım ilk aşamada sırayla beşer atış kullanır. Beş atış sonunda eşitlik varsa takımlar birer atışla ani ölüm usulüne geçer ve aynı sayıda atışta bir takım diğerinden fazla gol atınca seri biter.
Penaltı atışlarında eşitlik bozulmazsa ne olur?
Eşitlik bozulmazsa atışlar birer birer devam eder. Tüm uygun oyuncular bir kez atış yaptıktan sonra ikinci tur başlar ve aynı oyuncular yeniden vurabilir; seri, bir takım üstünlük sağlayana kadar sürer.
Seri penaltı atışları gol sayılır mı?
Hayır. Penaltı atışları maç süresinin parçası değildir; bu atışlarda atılan goller maç skoruna ve oyuncuların gol istatistiklerine eklenmez. Resmi kayıtlarda maç berabere bitmiş sayılır.
Penaltı atışlarını kimler kullanabilir?
Yalnızca maçın (varsa uzatmaların) sonunda sahada bulunan oyuncular atış yapabilir. Oyundan çıkmış oyuncular ve yedekler atış yapamaz; sakatlanan kaleci için özel bir değişiklik kuralı vardır.
Penaltı atışlarında kale nasıl seçilir?
Hakem kaleyi yazı tura ile belirler; güvenlik, zemin ya da ışık gibi nedenlerle kaleyi doğrudan da seçebilir. İlk atışı hangi takımın kullanacağı ise ikinci bir yazı tura ile belirlenir.
